1 gerelateerd item gevonden in de collecties van Erfgoed Delft e.o
 
Kraak : begeerlijk porcelein uit China
: R29222

Difference between revisions of "Begeerlijk porselein"

From VerhalenWiki

Jump to: navigation, search
m ('Begeerlijk porselein')
 
Line 7: Line 7:
 
Maar wat weet, ook nu, een gemiddeld mens van porselein en glazuren. Een keramisch glazuur betekent een leuk kleurtje, een prettig aanvoelend oppervlak en gemak bij het afnemen. Toch is glazuur de ‘Icing on the cake’. Het eerste porselein betovert de Europeaan door de transparante scherf, de dikwijls blauwe decoratie en de miraculeuze glazuurglans.  
 
Maar wat weet, ook nu, een gemiddeld mens van porselein en glazuren. Een keramisch glazuur betekent een leuk kleurtje, een prettig aanvoelend oppervlak en gemak bij het afnemen. Toch is glazuur de ‘Icing on the cake’. Het eerste porselein betovert de Europeaan door de transparante scherf, de dikwijls blauwe decoratie en de miraculeuze glazuurglans.  
  
Doorsnee burgers zien er weinig van. Noviteiten verdwijnen meestal in rariteitenkabinetten en verzamelingen van adel en vorsten; bij gebruik op tafel zou porselein als bijkomstigheid ook vernuftig, gif in voedsel aantonen. De massa koopt majolica-aardewerk. [http://wikidelft.nl/index.php?title=Toon_object&identifier=144712&searchtitle=Bord+met+Madonna+en+Kind Majolica] heeft op de mooie kant kleurige motieven op tinglazuur onder een, het voorwerp bedekkend, transparant loodglazuur. Fraai op tafel, makkelijk afwasbaar, maar niettemin vrij grof.  
+
Doorsnee burgers zien er weinig van. Noviteiten verdwijnen meestal in rariteitenkabinetten en verzamelingen van adel en vorsten; bij gebruik op tafel zou porselein als bijkomstigheid ook vernuftig, gif in voedsel aantonen. De massa koopt majolica-aardewerk. [http://www.verhalenwiki.nl/index.php?title=Toon_object&identifier=144712&searchtitle=Bord+met+Madonna+en+Kind Majolica] heeft op de mooie kant kleurige motieven op tinglazuur onder een, het voorwerp bedekkend, transparant loodglazuur. Fraai op tafel, makkelijk afwasbaar, maar niettemin vrij grof.  
  
 
Porselein kan zonder glazuur. De dunne scherf versintert genoeg om waterdicht te zijn. Evenwel, glazuur beschermt tegen vuil en geeft glans. Brengt die glans de avonturier Marco Polo (1254–1324) op de naam ''porcellaan''? Na 24 jaar ontdekken keert Polo rond 1295 terug in zijn geboortestad Venetië. In de volksmond wordt daar de zeeslakschelp ''‘Cypraeidae’'' door zijn parelmoerglans Porcella of varkentje (Porca) genoemd. Vertelt Marco door die gelijkenis over ‘porcellana’ uit China in de ''Il Milione''? In dat ''Boek der miljoenen wonderen'' beschrijft Rustichello van Pisa medio 1298 de zwerftocht van Marco. Maar, is hij in China geweest?
 
Porselein kan zonder glazuur. De dunne scherf versintert genoeg om waterdicht te zijn. Evenwel, glazuur beschermt tegen vuil en geeft glans. Brengt die glans de avonturier Marco Polo (1254–1324) op de naam ''porcellaan''? Na 24 jaar ontdekken keert Polo rond 1295 terug in zijn geboortestad Venetië. In de volksmond wordt daar de zeeslakschelp ''‘Cypraeidae’'' door zijn parelmoerglans Porcella of varkentje (Porca) genoemd. Vertelt Marco door die gelijkenis over ‘porcellana’ uit China in de ''Il Milione''? In dat ''Boek der miljoenen wonderen'' beschrijft Rustichello van Pisa medio 1298 de zwerftocht van Marco. Maar, is hij in China geweest?
  
Zonder vraagtekens is de zeeslag bij Sint-Helena. Na drie dagen geeft het Portugese handelsschip San Jago zich op 14 maart 1602 over aan de Langebark en Zeelandia van De ''Verenigde Zeeuwse Compagnie''. De buit omvat veel '[http://wikidelft.nl/index.php?title=Toon_object&identifier=124844&searchtitle=schotel kraakporselein]’ dat in Middelburg wordt geveild en een vermogen opbrengt. Het gekaapte porselein was voor Francesco Carletti. Deze Florentijn wil geld zien en voert jarenlang rechtszaken. Advocaat Hugo de Groot (1583–1645) is erbij betrokken. Het inspireert hem tot zijn De ''iure praedae'' (Over het recht op buit).
+
Zonder vraagtekens is de zeeslag bij Sint-Helena. Na drie dagen geeft het Portugese handelsschip San Jago zich op 14 maart 1602 over aan de Langebark en Zeelandia van De ''Verenigde Zeeuwse Compagnie''. De buit omvat veel '[http://www.verhalenwiki.nl/index.php?title=Toon_object&identifier=124844&searchtitle=schotel kraakporselein]’ dat in Middelburg wordt geveild en een vermogen opbrengt. Het gekaapte porselein was voor Francesco Carletti. Deze Florentijn wil geld zien en voert jarenlang rechtszaken. Advocaat Hugo de Groot (1583–1645) is erbij betrokken. Het inspireert hem tot zijn De ''iure praedae'' (Over het recht op buit).
  
 
Als ‘export’ product is kraakporselein van mindere kwaliteit dan het porselein voor WanLi (1563–1620), één van de laatste Ming keizers. Wat niet weet wat niet deert, het is direct een sensatie. Kraakporselein heeft niets met barsten uitstaande. Kraak is een verbastering van ''Kraken'' als verwijzing naar Portugese ''Nao'', handelsschepen met Spaanstalige namen als Carreira da India, Caraques of Caracca. 'Kraeckgoet' omvat vooral kommen en borden.  
 
Als ‘export’ product is kraakporselein van mindere kwaliteit dan het porselein voor WanLi (1563–1620), één van de laatste Ming keizers. Wat niet weet wat niet deert, het is direct een sensatie. Kraakporselein heeft niets met barsten uitstaande. Kraak is een verbastering van ''Kraken'' als verwijzing naar Portugese ''Nao'', handelsschepen met Spaanstalige namen als Carreira da India, Caraques of Caracca. 'Kraeckgoet' omvat vooral kommen en borden.  

Latest revision as of 11:20, 23 July 2018

Wat maakt porselein zo bijzonder?

Eeuwenlang is porselein buiten China, een begeerlijk en kostbaar product. Tot 1600 bereikt Chinees porselein, als rariteit, incidenteel Europa; daarna volgt een stortvloed. Pas rond 1708 ontrafelt de Duitse alchemist Böttger het porseleinmysterie bij zijn zoektocht naar de Steen der Wijzen. Zijn ontdekking is de aanzet tot de Europese porseleincentra.

Porselein of Tz’u wordt, wellicht sinds de Han dynastie (206 v. Chr. – 220 n. Chr.), van zeer zuivere klei gemaakt. Deze Kao-lin of China-klei komt van de ‘hoge berg’ Gaoling ten oosten van Jǐngdézhèn in Jiāngxī en is een sediment van graniet. Een deel kaolien wordt gemengd met een deel kwarts en een deel petuntse of veldspaat. Petuntse of ‘China-steen’ verwijst naar de pai-tun-tzu of de witte tegels, de vorm waarin het wordt vervoerd.

Maar wat weet, ook nu, een gemiddeld mens van porselein en glazuren. Een keramisch glazuur betekent een leuk kleurtje, een prettig aanvoelend oppervlak en gemak bij het afnemen. Toch is glazuur de ‘Icing on the cake’. Het eerste porselein betovert de Europeaan door de transparante scherf, de dikwijls blauwe decoratie en de miraculeuze glazuurglans.

Doorsnee burgers zien er weinig van. Noviteiten verdwijnen meestal in rariteitenkabinetten en verzamelingen van adel en vorsten; bij gebruik op tafel zou porselein als bijkomstigheid ook vernuftig, gif in voedsel aantonen. De massa koopt majolica-aardewerk. Majolica heeft op de mooie kant kleurige motieven op tinglazuur onder een, het voorwerp bedekkend, transparant loodglazuur. Fraai op tafel, makkelijk afwasbaar, maar niettemin vrij grof.

Porselein kan zonder glazuur. De dunne scherf versintert genoeg om waterdicht te zijn. Evenwel, glazuur beschermt tegen vuil en geeft glans. Brengt die glans de avonturier Marco Polo (1254–1324) op de naam porcellaan? Na 24 jaar ontdekken keert Polo rond 1295 terug in zijn geboortestad Venetië. In de volksmond wordt daar de zeeslakschelp ‘Cypraeidae’ door zijn parelmoerglans Porcella of varkentje (Porca) genoemd. Vertelt Marco door die gelijkenis over ‘porcellana’ uit China in de Il Milione? In dat Boek der miljoenen wonderen beschrijft Rustichello van Pisa medio 1298 de zwerftocht van Marco. Maar, is hij in China geweest?

Zonder vraagtekens is de zeeslag bij Sint-Helena. Na drie dagen geeft het Portugese handelsschip San Jago zich op 14 maart 1602 over aan de Langebark en Zeelandia van De Verenigde Zeeuwse Compagnie. De buit omvat veel 'kraakporselein’ dat in Middelburg wordt geveild en een vermogen opbrengt. Het gekaapte porselein was voor Francesco Carletti. Deze Florentijn wil geld zien en voert jarenlang rechtszaken. Advocaat Hugo de Groot (1583–1645) is erbij betrokken. Het inspireert hem tot zijn De iure praedae (Over het recht op buit).

Als ‘export’ product is kraakporselein van mindere kwaliteit dan het porselein voor WanLi (1563–1620), één van de laatste Ming keizers. Wat niet weet wat niet deert, het is direct een sensatie. Kraakporselein heeft niets met barsten uitstaande. Kraak is een verbastering van Kraken als verwijzing naar Portugese Nao, handelsschepen met Spaanstalige namen als Carreira da India, Caraques of Caracca. 'Kraeckgoet' omvat vooral kommen en borden.

Spoedig pogen majolicabakkers kraeckgoet te maken, door aardewerk aan alle zijden te bedekken met prijzig tinglazuur. Die porselein ook verdoezelt het rode, bruine, geel-rode of geel-grijze ‘ruuw goed’ of biscuit. Op de tin poederlaag komt de beschildering met nog zwart kobaltoxide. Een loodglazuur zorgt na de brandgang voor een transparante laag over het stralende blauw op een opaak wit fond. Denken de nieuwerwetse Hollants Porceleyn-bakkers oprecht porceleyn te maken, ondanks de hun onbekende samenstelling?

Volgens een acte uit 1625 heeft Amsterdammer Willem Jansz. Verstraeten (ca. 1594–1656) zelf “de kunst en de wetenschap van het faience maken” uitgevonden. Willem leert het vak in plateelbakkerij ‘De Porceleyne Schotel’ te Delft. Hij vraagt, samen met de eigenaren daarvan, octrooi aan op het maken van ‘Hollands Porceleyn’, welk zij vermoedelijk niet krijgen. Start Willem daarom in 1625 te Haarlem een eigen ‘Geleyer Plateelbackerije’? Met 40 tot 50 knechts maakt hij ‘geleywerk’ of majolica én spaarzaam beschilderd ‘Hollands Porceleyn’.

Zoon Gerrit (1622–1657) neemt het familiebedrijf in 1642 over en maakt Hollands Porceleyn met overvloedige decoraties. Willem start een nieuwe geleybakkerij. Op 15 april 1642 wordt een taakverdeling vastgelegd maar er volgen familieruzies en rechtszaken over contractbreuk. Zoonlief laat een opslagschip van vader openbreken en van de weeromstuit handelt Willem evenredig. Pas in 1651 bepaalt het Hof van Holland dat alleen Gerrit ‘porceleyn’ mag maken.

Net als Gerrit kopiëren vele plateelschilders ongestoord de porseleindecoraties, waarvan de betekenis iedereen ontgaat. Vanuit de vraag naar ‘Chinoiserieën’ volstaat elk oosters tintje. Op hun beurt kopiëren ook de zeventiende-eeuwse keramiekcentra in Japan en China er lustig op los. De vijf gekozen museumvazen spreken boekdelen. Twee Japanse en twee Chinese vazen zijn van porselein. Eén is van Delftse Faience.

Te Berlijn bazuint eind 1701 de apothekersassistent Johann Friedrich Böttger (1682–1719) rond dat hij goud kan maken. Niet slim, want Koning Frederik I in Pruisen heeft daar oren naar en zet een prijs op het hoofd van Böttger. Johann krijgt evenwel van Keurvorst Frederik August I, de Sterke, van Saksen (1670–1733) bescherming in Wittenberg maar wordt nadien in Dresden opgesloten in een laboratorium. Böttger ontmoet in 1702 Ehrenfried Walther von Tschirnhaus (1651–1708). Ehrenfried speurt voor August naar het porseleinmysterie en bezoekt zelfs Delft. Daar ziet hij al in 1701 het rode steengoed a la Yíxīng van Ary de Milde.

Böttger neemt in 1703 de benen aangezien het goud maken met de Steen der Wijzen niet wil lukken. August laat hem onderscheppen en weer opsluiten. Weer in Dresden test Ehrenfried met Johann verschillende kleisoorten én baktemperaturen middels brandglazen. Eind 1707 lanceren Böttger en Von Tschirnhaus hun ‘Chinees’ roodbruin Böttgersteingzeug.

Weten de het arcanum ontrafelende heren dat zij op kaolien stuiten bij Colditz nabij Meißen? Was het toeval? Op 15 januari 1708 lukken enkele porseleinproeven. Na de dood van Ehrenfried eist Böttger de ‘vinding’ op door het aanbieden van wit porselein op 28 maart 1709. Hij wordt in 1710 directeur van de Königlich-Polnische und Kurfürstlich-Sächsische Porzellanmanufaktur in de Albrechtsburg. Binnen de grenzen van Saksen wordt Böttger pas in 1714 ‘vrij’ man. August krijgt eindelijk zijn begeerde goud middels het Meissener porselein.

Bij de ‘reacties’ is het kristallijnen glazuur een sprankelende toevoeging aan de porselein ‘histoire’.


drs Ronald E. Brouwer Erfgoed Delft en omstreken. Afdeling Publiek: Presentatie & Educatie

Recherche avancée   
Critère 1      --
                        et   ou   sauf
Critère 2      --
                        et   ou   sauf
Critère 3      --
                        et   ou   sauf
Critère 4      --
                        et   ou   sauf
> Classer les r�sultats par  
lancer
Deze website maakt gebruik van cookies. Informatie over cookies